Ấm Tử Sa – Tinh hoa văn hóa dân tộc

Cùng với kinh kịch, quốc họa thủy mạc, lụa Tô Châu thì ấm Tử Sa được coi là một trong bốn quốc bảo của Trung Quốc, là loại đồ dùng quý hiếm, được nâng niu, trân trọng, là “quốc hồn quốc túy” của dân tộc. Việc chế tác ấm Tử Sa cùng cách chơi ấm luôn là một đề tài thú vị, hấp dẫn cho những người “say” đồ gốm, đồ mỹ nghệ. Hãy cùng tìm hiểu những điều thú vị xoay quanh quốc bảo được lưu truyền ngàn đời nay!

Ấm Tử Sa không chỉ đơn thuần là một chiếc ấm pha trà thông thường, mà nó hội tụ tinh hoa của nghệ thuật làm gốm Trung Quốc. Đây là một dòng ấm pha trà độc lập hoàn toàn khỏi những dòng ấm đất sét thông thường. Loại gốm này có nguồn gốc từ vùng đất Nghi Hưng, thuộc thời Hoàng đế Chính Đức, Trung Hoa (thế kỷ 15 – 16).

Ấm làm bằng đất sét tử sa nung ở nhiệt độ cao, không qua quá trình tráng men. Văn hóa trà Trung Hoa gắn liền với hình ảnh bộ ấm trà tử sa, vì thế mà không khó hiểu khi ấm Tử Sa được mệnh danh là loại ấm tốt nhất của Trung Quốc.

Ấm Tử Sa gắn liền với văn hóa Trung Hoa.

Ở Nghi Hưng có hai loại đất làm ấm trà: Tử Sa đá và Tử Sa bùn. Tử Sa đá làm từ đất sét đá, có độ xốp và thành phần khoáng đặc biệt, cho chất lượng cao, có nhiều màu tự nhiên (nên gọi là Tử Sa thuần). Tử Sa làm từ đất bùn nhão gọi là Tử Sa bùn, thường chỉ có màu trắng, phổ biến hơn. Trên thị trường, thường có ba loại ấm Tử Sa: đất Tử Sa Nghi Hưng thuần, đất trộn (kết hợp giữa đất Nghi Hưng, đất nhân tạo, đất vùng khác) và đất nhân tạo. Loại đất nhân tạo có màu sắc phong phú và có thể trộn với các loại đất tự nhiên với năm màu phổ biến: hồng nê, tử nê, lục nê, hoàng nê, nắc nê và một loại đất hiếm nữa có tên là chu nê.

Đất tử sa chế tạo những chiếc ấm có chứa khoáng sản từ thiên nhiên.

Ấm Tử Sa được làm từ một loại đất sét đặc biệt, người ta lấy tên loại đất sét này để đặt tên cho dòng ấm gốm. Zisha hay Tử Sa là một loại đất sét đỏ, khoáng sản đặc biệt của Trung Quốc. Loại đất này nằm sâu trong những tầng đất trên những sườn đồi và được gọi là “đá trong đá”. Thành phần khoáng chất chủ yếu của nó bao gồm: hydromica, cao lanh, thạch anh, hạt mica và chất sắt nền và có cả silic, mangan, canxi , natri và kali. Kết cấu của đất sét Tử Sa mềm tự nhiên, và đặc biệt tinh khiết, không chứa bất kỳ nguyên tố nào có hại cho sức khỏe con người. Chính vì vậy, ấm trà làm bằng đất Tử Sa không có mùi của đất và nhiều lỗ nhỏ li ti có tác dụng cách nhiệt, giữ được hương của trà ngay cả khi dùng ấm pha trà lâu ngày.

Khoáng tử sa ở dạng thô.

Hình dạng ban đầu của đất sét Tử Sa là các loại đá Tử Sa. Đá Tử Sa thiên nhiên có rất nhiều loại tạo nên màu sắc đặc trưng của các loại ấm, như: Tử sa (zisha/ zi ni) màu nâu đỏ, chu sa (zhuni) có màu đỏ, đoàn sa (duanni) có màu vàng nâu nhạt, Hồng sa (hong ni), lục sa (lu ni). Sau khi khai thác từ mỏ, đá Tử Sa được để ngoài trời trong một thời gian cho quá trình phong hóa diễn ra tự nhiên nhờ tiếp xúc với không khí và độ ẩm. Cho đến khi đá bị rã thành những hạt tử sa nhỏ có kích thước cỡ hạt đậu.

Tử sa (zisha) có màu vàng nâu; tử sa lam sa có màu xanh nhạt; và ảnh trái là chu sa có màu đỏ.

Hạt Tử Sa được đưa vào máy xay nhỏ thành bột. Trong quá trình này, người ta thường dùng sàng tre để loại bỏ những hạt lớn và cặn, rác, để lại bột Tử Sa nguyên chất để tạo nên loại đất sét Tử Sa thuần khiết nhất. Bột Tử Sa được đem ngào với nước và để ngoài trời cho khô tự nhiên thành đất sét. Sau khi đạt được độ quánh cần thiết, đất sét tử sa được cắt thành viên và đem đi xử lý chân không để hạ bớt độ ẩm, để được đưa vào các xưởng sản xuất ấm Tử Sa.

Hạt tử sa được đưa vào máy xay nhỏ thành bột tử sa.

Sau khi mua về các viên Tử Sa, nghệ nhân chế tác đồ gốm sẽ phải cho thêm nước và luyện Tử Sa bằng một chiếc vồ gỗ cho đến khi tử sa đạt được độ dẻo cần thiết. Người ta sẽ dùng một con dao để kiểm tra độ dẻo của đất qua độ mịn và màu sắc của nhát cắt. Quá trình luyện đất sẽ được tiến hành cho tới khi nhát dao cắt có đủ độ mịn, bóng, và không có lỗ hổng khí bên trong. Cuối cùng, Tử Sa sẽ được mang nặn và nung thành những chiếc ấm trà quý gắn liền với văn hóa trà Trung Hoa cổ xưa.

Văn hóa và nghệ thuật Việt Nam có những nét tương đồng với Văn hóa nghệ thuật Trung Hoa. Ấm Tử Sa cũng là một văn hóa nghệ thuật du nhập vào Việt Nam và vô tình định hình nên một dòng gốm cổ xưa, đặc biệt và thanh tao của một lớp nghệ nhân gốm Việt.

Ấm trà Tử Sa Bát Tràng là một sản phẩm cao cấp của gốm sứ Bát Tràng được nghệ nhân Vương Mạnh Tuấn chế tạo theo một công thức riêng, đó là cách thức pha chế, kết hợp giữa các loại đất khác nhau để có độ dai, dẻo, bền lâu như đất ở Giang Tô. Ông Vương Mạnh Tuấn cũng là nghệ nhân đầu tiên và duy nhất chế tác thành công ấm Tử Sa tại Việt Nam, đem những tinh hoa văn hóa gốm sứ tới thị trường.

Để làm ấm Tử Sa thành công, nghệ nhân Mạnh Tuấn nung đất tới nhiệt độ 1200 độ C. Ấm trà Bát Tràng được tung ra thị trường đã nhanh chóng được người tiêu dùng ưa chuộng bởi chất liệu mới lạ, hình khối tinh xảo, hoa văn đặc sắc. Đặc biệt, ấm có độ bóng rất đẹp nhờ loại đất độc đáo. Ấm Tử Sa Bát Tràng có nhiều chủng loại khác nhau với giá thành từ vài trăm nghìn đến vài triệu/bộ mà chất lượng không thua kém gì ấm Giang Tô (Trung Hoa).

Có ba phương pháp chế tác ấm Tử Sa. Cách đầu tiên là nghệ nhân sẽ chế tác thủ công hoàn toàn, các thành phần của ấm được làm rời sau đó ráp lại với nhau bằng phương pháp truyền thống. Cách hai là chế tác bán thủ công: các thành phần của ấm được đúc sẵn và dán lại bằng phương pháp thủ công. Phương pháp thư ba là khuôn đúc, toàn bộ ấm được đúc từ các khuôn ép.

Bộ dụng cụ chế tác ấm Tử Sa thủ công.

Nghệ nhân sáng tạo tinh hoa từ chiếc ấm Tử Sa.

         Loại ấm đặc biệt hấp dẫn những người uống trà bằng vẻ đẹp trầm mặc, kiểu dáng phong phú và lịch sử lâu đời cũng như hiệu quả diệu kỳ khi pha trà và cả những tranh cãi liên miên về giá trị của nó. Ấm Tử Sa có phải là loại ấm “tuyệt đỉnh” như nhiều người vẫn nói hay không? Trả lời vấn đề này là một cách khởi đầu tốt để tìm hiểu về loại ấm này một cách thực chất và tránh được những tranh cãi.

Hương vị của trà đến từu hai thành phần: chất hữu cơ trong lá trà và các loại khoáng vi lượng. Không như nhiều người lầm tưởng rằng cao trà (chất hữu cơ) tích tụ vào ấm làm gia tăng hương vị. Thật ra chúng sẽ bị oxy hóa mau chóng và không còn tác dụng gì cho lần pha trà tiếp theo.

Sự kỳ diệu của hương vị trong ấm Tử Sa đến từ thành phần khoáng vi lượng. Nó có trong chất đất. Và vì bề mặt không tráng men nên nó được giải phóng vào trong nước trong quá trình pha trà. Những khoáng vi lượng này bền bì vĩnh cửu chứ không mất đi nhanh chóng như tinh dầu hữu cơ của lá trà. Ngày qua ngày, lớp khoáng tích tụ lại sẽ đóng góp vào hương vị của trà, là: canxi, magie, sắt, kẽm…

Ấm tử sa Thạch Biều Huyết Long Sa

Ngoài đất làm ấm, lớp cao khoáng còn được bổ sung bởi khoáng chất trong lá trà và trong nước. Như vậy, ấm Tử Sa làm gia tăng hương vị cho trà bằng cách cung cấp và tích tụ khoáng thích hợp trong mỗi lần pha trà.

Thành ấm có nhiều lỗ nhỏ li ti hay còn gọi là khí hổng có công dụng lưu giữ mùi thơm của trà, dùng càng lâu thì các khí hổng này càng hấp thụ được nhiều mùi vị của trà. Khi đó, chỉ cần chế nước sôi vào cũng có hương trà. Thiết kế của ấm Tử Sa kín kẽ, khăng khít. Chính nhờ vậy, ấm luôn giữ được nhiệt độ và hương vị, nhờ có đặc điểm này mà ấm Tử Sa có khả năng giữ trà lâu ngày cũng không biến chất.

Nổi tiếng bởi những công dụng tuyệt vời khi pha trà, nhiệt độ được tán đều, hương vị được lưu giữ lâu hơn hoặc để trà lâu không bị hỏng nên ấm Tử Sa trứ danh khắp nơi. Ngoài ra, sự phong phú trong thiết kế ấm đem đến tác dụng khác nhau nhưng đều khiến người dùng thỏa mãn và thêm phần yêu thích.

Ấm trà là vật dụng thường xuyên sử dụng hằng ngày nên khi mua ấm cần lưu tâm tới tay cầm, núm nắp phải hợp với tay sao cho việc sử dụng được thoải mái nhất. Một chiếc ấm tốt cần đảm bảo nắp không mớm nước; ấm nghiêng 90 độ không bị rơi nắp; vòi rót mạnh, thẳng, tròn dòng, khó tắc; miệng không gây khó khăn cho việc thay trà và thau rửa ấm. Kích thước miệng ấm phải phù hợp với cỡ lá trà người dùng định pha. Miệng ấm nhỏ nhốt hương tốt, miệng ấm rộng dễ thoát hương nên ấm có miệng nhỏ phù hợp với các loại trà nhỏ với mùi thơm tinh tế như: trà xanh, trà ô long. Ấm có miệng lớn phù hợp với các loại trà lớn với hương thơm mạnh như: trà đen, trà phổ nhĩ. Vòi ấm và kích thước ấm phải tương ứng, đảm bảo việc thoát nước nhanh khi rót. Vòi ấm nhỏ làm thời gian rót trà lâu sẽ ảnh hưởng đến thời gian hãm trà phù hợp với loại trà đang pha. Với bất kỳ một chiếc ấm thì cần xem xét kỹ lưỡng những tiêu chí cơ bản về công năng. Bởi một chiếc ấm tốt đầu tiên phải khiến cho người dùng thoải mái, tiện dụng.

                                    Nhất nước- nhì trà- tam pha – tứ ấm.

Tiếp theo, người dùng cần quan tâm tới kích thước của ấm. Nhìn chung ấm trà Tử Sa thường nhỏ theo phong cách Công Phu Trà. Có nhiều kích cỡ từ 75ml đến 225ml và lớn hơn. Với cỡ chến thì phổ biến là 50ml. Tuy nhiên, một ấm trà cỡ 100ml đến 175ml sẽ rất phù hợp với những người mới bắt đầu sử dụng (dành cho 2 – 4 người cùng uống).

Các dáng ấm khác nhau giúp các loại trà khác nhau nở ra theo cách phù hợp để tối ưu hóa diện tích tiếp xúc với nước khi pha trà. Dáng ấm chia ra làm hai loại: dáng cao và dáng thấp. Dáng ấm cao thích hợp với trà xanh, trà ô long hay trà phổ nhĩ. Dáng thấp thích hợp với trà thiết ấm quan, đại hồng bào hay hồng trà.

Nhiệt độ nung cũng quyết định tới chất lượng trà, gồm: cao lửa và thấp lửa. Ấm cao lửa thường cứng hơn, thành ấm mỏng, tản nhiệt nhanh, lỗ khí nhỏ thích hợp cho trà xanh và ô long. Ấm thấp lửa thường xốp, thành ấm dầy, giữ nhiệt tốt, thích hợp cho trà đen và phổ nhĩ. Đất nung cao lửa thường thiên về màu đỏ, đất nung thấp lửa thiên về màu nâu. Loại ấm này là một loại trà cụ mà bất kỳ người chơi trà nào cũng cần phải có.

Ngoài việc đem lại công năng hoàn hảo trong việc pha trà, ấm Tử Sa còn là một tác phẩm nghệ thuật do nghệ nhân tạo ra. Vì thế, nhiều người yêu trà còn mê cả việc sưu tầm ấm, coi việc thưởng thức là một thú vui. Tuy nhiên, khi sử dụng, đòi hỏi người dùng cần sành sỏi, biết cách dùng, cách chơi.

Với một chiếc ấm hoàn toàn mới, đầu tiên khai ấm trà bằng cách rửa sạch với nước nóng, chà kỹ ấm bằng bàn chải với kem đánh răng, cả bên trong lẫn bên ngoài ấm. Sau đó, người dùng tiếp tục đun sôi ấm trong 30 phút. Khi đun, lót đáy ấm và quấn vải nắp ấm để bảo vệ ấm khỏi va đập khi nước sôi. Đảm bảo nước ngập ấm và nắp ấm. Sau 30 phút, tắt bếp và để nước nguội dần. Tiếp theo, người dùng rửa lại bằng nước ấm.

Luyện ấm là một việc chuyên nghiệp đảm bảo chất lượng thơm ngon cho những tách trà. Nếu muốn lưu giữ hương vị lâu dài, hãy tiếp tục cho ấm vào nồi đun sôi trở lại, mở nắp ấm và cho vào khoảng ba muỗng loại trà mà người dùng dự định pha với bộ ấm này. Tắt bếp, đậy nắp ấm và hãm trong vòng 30 phút. Sau đó, đổ hết bã trà và rửa sạch lại bằng nước ấm. Lặp lại một lần nữa để tăng thêm hương vị trà vào bề mặt ấm trà.

Có thể cho mía, đậu hũ vào để khai ấm, luyện ấm, làm sạch ấm.

Khi sử dụng ấm lưu ý luôn đổ tràn nước qua miệng ấm khi pha trà và lau khô lại bằng vải mềm sẽ khiến ấm luôn có lớp cao trà bóng sáng. Điều đặc biệt khiến người yêu trà, chơi ấm thích ấm Tử Sa có lẽ đồ vật càng xài lâu càng sáng màu, càng đẹp. Tuyệt đối không cọ rửa ấm mà chỉ làm sạch bằng nước nóng. Khi người dùng muốn đổi loại trà khác thích hợp hơn cho ấm trà thì lặp lại các bước trước khi sử dụng ấm.

Không hổ danh là loại ấm “tuyệt đỉnh”, ấm Tử Sa mang đến công dụng tuyệt vời mà không loại trà cụ nào mang lại được. Nhờ vào phương pháp luyện ấm nên mỗi bộ ấm sẽ mang một hương vị của loại trà riêng biệt. Vì thế, ngay cả khi pha nước sôi uống, nước cũng mang hương vị thoảng của lá trà mà người dùng pha trước đó. “Uống mà như không”, đây chính là điểm kỳ diệu của ấm Tử Sa chính hiệu. Hơn thế nữa, càng dùng, càng xài thì bộ ấm lại càng sáng bóng, mịn đẹp và giữ được hương vị của trà. Đây cũng chính là công đoạn dưỡng ấm

Chiếc ấm là loại trà cụ dùng nhiều nhất chính vì thế nó phải đáp ứng được tính thầm mỹ, không gây khó chịu khi uống trà. Một lỗi nhỏ nhưng quá lộ liễu thì coi như bỏ đi, dáng ấm nhanh gây sự nhàm chán. Ấm Tử Sa có nhiều loại, loại dành để pha trà và loại dùng để trang trí. Dù tính thẩm mỹ là một trong những tiêu chí chọn ấm nhưng người dùng cũng cần chú ý để tránh mua nhầm ấm trang trí. Có rất nhiều kiểu ấm cầu kỳ, hoa mỹ như: gốc cây giả, con thú, hoa quả… Nhưng nó chỉ thích hợp để sưu tập và trưng bày. Những ấm pha trà tốt nhất thường có hình dáng đơn giản, dễ thao tác, thành ấm đồng đều giúp ổn định và cân bằng nhiệt độ trong ấm.

Có một số người thường lầm tưởng ấm Tử Sa pha trà sẽ ngon hơn ấm trà gốm sứ. Tuy nhiên, không hoàn toàn như vậy. Các khoáng chất thường làm giảm độ gắt, độ khô của nước trà, giúp nước trà mềm và hương dịu, điều này rất phù hợp với các loại trà có hương vị quá mạnh. Nhưng với các loại trà có hương vị tinh tế như trà xanh, nó thường làm giảm chất lượng trà. Cơ hội để tìm ấm trà cung cấp khoáng thích hợp là rất thấp.

Thật tuyệt vời nếu người dùng có nhiều ấm và đủ thời gian sử dụng mà không bị bỏ bê cái nào quá lâu. Tuy nhiên không phải ai cũng có thời gian để làm việc đó. Vậy hãy điều chỉnh một chút: mỗi ấm Tử Sa hãy pha một nhóm trà có cùng nguồn gốc, ví dụ như các loại trà từ Thái Nguyên, các loại trà từ gốc cổ thụ, các loại trà ô long tứ quý… Bên cạnh đó, khi pha trà cũng cần lưu tâm tới trà, nước và kỹ thuật pha.

Ấm Tử Sa là một loại nhạc cụ thân thuộc đối với người uống trà, là thành phần không thể thiếu trong bộ trà cụ của người sành trà.

        Chẳng thế mà các cụ nhà ta có câu: “Nhất nước – Nhì trà – Tam pha – Tứ ấm”. Ấm Tử Sa còn có khả năng giữ trà lâu bị mốc nếu quên không đổ trà trong ấm. Ấm Tử Sa còn có những đặc tính quan trọng khác nhưng là do các nghệ nhân làm ấm tạo nên như : dòng chảy tốt và mềm như lụa, nắp ấm khít không làm bay hương trà và nước trà không bị nhỏ ra khỏi miệng ấm, nhiều kiểu dáng phong phú phục vụ tốt cho nhiều sở thích thẩm mỹ khác nhau .  Xin được chỉ mạn đàm về các hình dáng của ấm và những người đã sáng tạo ra những dáng ấm đó . Ấm tử sa có vô vàn kiểu dáng khác nhau, và mỗi kiểu dáng khi được nghệ nhân khắc hoa văn,thơ phú lên thì biến thành những tác phẩm nghệ thuật thực sự (Ấm Tử Sa đắt tiền hơn các loại ấm đất khác có lẽ là do chúng ta mua một tác phẩm nghệ thuật chứ không phải là một chiếc ấm pha trà bình thường ). Có dáng ấm rất nổi tiếng và có những kiểu dáng ấm rất hiếm khi gặp …

Đầu tiên, không thể không nhắc đến ấm Xuyết Cầu. Ấm xuyết cầu là loại ấm điển hình trong các loại ấm có hình tròn truyền thống,cũng là 1 trong những kiểu dáng đặc biệt ưu tú của ấm Tử Sa. Tạo hình cơ bản là núm,nắp ấm và thân ấm là 3 hình tròn theo trình tự từ bé đến lớn mà hợp thành. Viền trên nắp lớn dày và nổi hơn viền ven miệng ấm,trên lớn dưới nhỏ,khi đậy nắp sẽ hợp thành 2 viền, thường gọi là ” thiên áp địa” hay ” viền văn võ” hoặc ” viền mẫu tử “. 

Tiếp theo, đó là ấm Văn Đán, mang vẻ cổ điển mộc mạc. Văn Đán được giải theo nghĩa là: ” văn” chỉ sự dịu dàng nho nhã,ngoại hình tư thái ung dung. “Đán” là chỉ nữ diễn viên trong hài kịch bấy giờ. Ấm Văn đán được xem là danh ấm và có bài thơ tụng rằng: 

“Hà tất Phượng Hoàng khuyếch ngự danh

Hoản nữ từ tiền lạc nhật trần

Tùng Trúc Mai dĩ khai tam kính

Hoa lạc điểu đề thủy tự lưu.”

Ấm Tử Sa được mô phỏng theo sinh thái phải thể hiện được cái nữ tính thời cổ , phải dịu dàng,nho nhã, mỹ lệ.  

 Ấm Hư Biến được sáng tạo từ cuối đời nhà Minh, có rất nhiều nghệ nhân nổi tiếng đã phỏng lại dáng ấm này trong lịch sử ấm tử sa và loại ấm hư biến làm bằng đất tử sa màu tím sậm là quý hiếm nhất . Về mặt chế tác ấm hư biến là dáng ấm tử sa khó chế tạo thủ công nhất,đầu tiên phải làm phần thân ấm trước rồi từ từ vỗ cho thành hình dạng dẹt, dẹt nhưng không được hỏng vì vậy cần một lực chính xác nếu không sẽ phải làm lại từ đầu. Có người đã từng nói: “Làm ấm thấp đi một phân thì độ khó tăng lên một bậc ”. 

Từ trước đến nay Tùng, Trúc, Mai luôn được các nghệ nhân làm ấm ngưỡng mộ và sự ca tụng đặc biệt của các tao nhân mặc khách. Vòi ấm và quai ấm được tạo hình giống như cành mai, thân ấm lại được trang trí bằng những nhánh mai, dáng ấm thể hiện sự đoan trang tinh tế vô cùng tao nhã. Màu sắc của ấm nhìn rất trang trọng, chất đất mịn nhẵn và làm hoàn toàn thủ công, với sự thuần khiết của đất, mà chất đất Tử Sa lại rất hợp với trà, do đó dùng loại ấm này mà pha trà Ô Long, trà Phổ Nhĩ. Tổng thể của cái ấm  chúng ta thấy trên thi nở ra và dưới thì co lại, đáy tròn và thu nhỏ, mép ấm được cuốn tròn. Phần nắp ấm gồ lên một chút, núm nắp ấm được tạo hình giống như chiếc cầu từ cành mai, trên cành mai lại có những nhánh nhỏ nhìn rất sinh động. Ba nhánh nhỏ cong lên tạo thành 1 cành mai ngay trên đỉnh ấm tạo cảm giác có mùi hương phảng phất của hoa mai. Ngoài tạo hình hoa mai thì trúc cũng được tạo hình rất tinh tế như trên phần vòi, nún nắp ấm, nhìn rất tao nhã khiến rung động lòng người.

Ấm Cấp Trực, thân ấm có dáng hình ống thẳng, thu vào ở phía trên, cổ ấm ngắn, vòi ấm nhô lên cao, quai ấm cầm rất thuận tiện,hình dáng giống như cái tai, miệng ấm và nắp ấm rất khít, đáy ấm ngay ngắn. Ấm Cấp Trực thể hiện ý vị sâu lắng,mộc mạc cổ sơ, đồng thời nó cũng toát lên được cái vẻ đẹp lộng lẫy của nó. Và dường như nó muốn truyền tải đến chúng ta tinh thần hiên ngang chính trực đối với người khác.

Ngoài các dáng ấm trên thì cũng có một dòng Ấm Tử Sa rất nổi tiếng là ấm mô phỏng theo hình dạng của các loại trái cây , hoa quả … như : quả bí , trái hồng , đài sen, xoài …   

Để tìm hiểu kỹ hơn về tinh hoa của chiếc ấm Tử Sa, chúng tôi đã tới thăm nhà nghệ nhân Vương Mạnh Tuấn tại xã Bát Tràng, huyện Gia Lâm, TP. Hà Nội. Nghệ nhân tên đầy đủ là Vương Mạnh Tuấn ( sinh năm 1964) – Phó chủ tịch Hiệp hội Nghệ nhân TP Hà Nội. Ông được biết đến như một người yêu nghề, say mê với các loại đất. Bằng những kinh nghiệm được tích lũy cùng đôi bàn tay khéo léo, ông là người đầu tiên và duy nhất ở nước ta sáng chế thành công loại đất làm ấm Tử Sa.

Ông Tuấn sinh ra và lớn lên tại Bát Tràng - mảnh đất nổi tiếng với truyền thống làm gốm lâu đời nên đã bắt đầu yêu nghề . Lúc lên 10, ông đã đi theo bố và chú để quay đất, nặm gốm. Quan sát những công đoạn làm gốm, những sản phẩm được tạo ra khiến ông say nghề từ thuở bé. Từ đó, nghệ nhân Tuấn bắt đầu tìm hiểu về gốm và các loại đất làm gốm, về quy trình làm gốm trước khi bước chân vào nghề.

Vào năm 1978, ông 14 tuổi vào làm công nhân trong phân xưởng mỹ nghệ của Xí nghiệp gốm sứ Bát Tràng để học hỏi kiến thức, kĩ năng làm nghề gốm sứ. Đến năm 1988, quyết định mở một lò gốm ngay tại nhà. Tuy nhiên khi ông quyết định mở lò gốm đã có rất nhiều người thân ngăn cản. Bởi lúc đó, ông Tuấn chưa được đào tạo bài bản qua bất kì một trường lớp nào về nghề làm gốm. Không ai nghĩ rằng cậu bé say nghề gốm sứ ngày ấy đã thành công vượt bậc được như hôm nay.

Suốt thời gian sau làm việc tại xưởng gốm, cậu thanh niên luôn chăm chỉ mày mò và tự nghiên cứu khá nhiều về các loại đất làm nên gốm sứ. Đa phần, mọi người trong làng Bát Tràng đều chú trọng khâu sản xuất nhưng ông Tuấn lại cho rằng làm gốm cũng rất cần có sự hiểu biết, đam mê, khám phá về các chất liệu. Vì suy nghĩ ấy nên một thời gian dài người đàn ông tài ba này đã rong ruổi, lang thang khắp nơi để đi tìm loại đất làm gốm sứ mới. Phải mất khá lâu, có thể nói là dành cả một đời tâm huyết, nghệ nhân Vương Mạnh Tuấn mới có thể sáng chế ra loại đất Tử Sa với các nguyên liệu trong nước như bây giờ.

Nghệ nhân Vương Mạnh Tuấn giới thiệu về bộ ấm Tử Sa. 

Ở thế kỉ trước, ấm Tử Sa là những vật phẩm quý giá, chỉ có vua chúa hay người trong hoàng tộc mới được sử dụng và là một trong bốn quốc bảo của thời xưa.

Hiện nay, ấm Tử Sa vẫn là sản phẩm mang tâm hồn của người làm gốm và giữ trọn văn hóa dân tộc. Bộ ấm trà gồm tích phúc, lộc thọ và tống phúc, lộc thọ  được coi là “loại ấm tuyệt đỉnh” với huyền thoại “pha trà không cần trà, lưu trà ba ngày không hỏng. Với những kiến thức tìm hiểu được, ông Tuấn đã dày công mang văn hóa sông Hồng với các nguyên liệu sẵn có trong nước để chế tác thành công loại ấm trứ danh. “Theo tôi, trong bất cứ ngành nghề nào nếu muốn thành công cái quan trọng nhất cần phải có là lòng yêu nghề, say nghề, và cả sự quyết tâm, kiên trì. Có nghĩa là khi mình theo đuổi một cái gì đó thì nhất quyết phải làm cho bằng được. Nếu người nghệ nhân không có sự đam mê thì không thể tìm tòi, phát hiện, tư duy những cái hay, cái mới để sáng tạo nên các tác phẩm độc đáo được”. – Nghệ nhân Vương Mạnh Tuấn chia sẻ.

Ông nhấn mạnh: “Hơn nữa, tôi cũng  muốn tạo ra những sản phẩm có giá trị mang nét văn hóa  truyền thống dân tộc. Tôi nghĩ đây là điều cần thiết mà một người nghệ nhân cần làm để đóng góp một phần công sức của mình cho bảo tồn văn hóa dân tộc”.

Hiện nay, nước ta đang có xu hướng “chuộng ngoại”.  Các sản phẩm nhập khẩu ngày càng nhiều, ấm chén Bát Tràng nói chung và ấm Tử Sa nói riêng đang dần mất chỗ đứng.

Đứng trên bờ vực hội nhập, tuy nhiên nghệ nhân Tuấn khẳng định ấm Tử Sa Bát Tràng sẽ không mất đi vị thế quan trọng của nó trong giới chơi trà. Ấm Tử Sa Bát Tràng vẫn là sản phẩm giữ trọn văn hóa dân tộc. Qua đôi bàn tay thần kì, nhào nặn của các nghệ nhân, sản phẩm vẫn được rất nhiều người ưa chuộng. Vì vậy, nét đẹp truyền thống này có rơi vào “ lãng quên” hay không phụ thuộc phần lớn vào mỗi người chúng ta.

Có thể giờ đây các sản phẩm gốm sứ Bát Tràng không còn chỗ đứng trong lòng người trẻ Việt, nhưng nét văn hóa truyền thống của dân tộc thì mãi mãi không thể phai mờ. Là người Việt, sống trên đất Việt, đừng vì mải miết chạy theo những món đồ nhập khẩu mà quên rằng đất nước ta còn những sản phẩm chất lượng vô cùng. Hãy cùng chung tay mang lại chỗ đứng cho ấm chén Bát Tràng, bảo vệ thương hiệu Âm Tử Sa Việt Nam trứ danh, tuyệt đỉnh. Hãy để nền văn hóa này mãi trường tồn với thời gian, làm nên vẻ đẹp văn hóa của dân tộc ta.

Nội dung: Hà Trang - Hà Chi

Hình ảnh: Nguyễn Huệ - Phương Thảo